Rekordowy rok polskiej transplantologii z perspektywy pulmonologii

Z komunikatu Ministerstwa Zdrowia wynika, że 2025 rok przyniósł najwyższy w historii Polski wynik w transplantologii narządowej: łącznie 2404 transplantacje, co przełożyło się na uratowanie życia 2404 osób. W liczbie tej uwzględniono 2298 przeszczepień narządów od dawców zmarłych oraz 106 przeszczepień od dawców żyjących. Równolegle wykonano 1650 przeszczepów tkanek oka, a w ramach współpracy międzynarodowej pobrano poza granicami kraju 59 narządów, z których 55 zostało przeszczepionych.

W ujęciu pulmonologicznym fundamentalne znaczenie ma nie tylko rekordowy wolumen procedur, ale przede wszystkim to, co go umożliwia: wzrost aktywności donacyjnej oraz wzmacnianie elementów systemu, które determinują dostępność przeszczepów płuc – czyli sprawność zgłaszania dawców, jakość opieki w oddziałach intensywnej terapii oraz rozwój technologii umożliwiających ocenę i „ratowanie” narządów, w tym programy perfuzji płuc finansowane w ramach Narodowego Programu Transplantologii.

W 2025 roku liczba dawców potencjalnych przekroczyła 1000 (1021), a liczba dawców rzeczywistych osiągnęła 782. Dla transplantologii płuc jest to wskaźnik krytyczny: płuca należą do narządów szczególnie wrażliwych na jakość prowadzenia dawcy, infekcje, urazy wentylacyjne i zaburzenia hemodynamiczne w okresie poprzedzającym pobranie. Innymi słowy – wzrost donacji „ilościowo” musi iść w parze z utrzymaniem (a najlepiej poprawą) donacji „jakościowej”, bo to ona decyduje, czy płuca finalnie nadają się do przeszczepienia.

Przeszczepienia płuc w Polsce 2019–2025: wzrost wolumenu, a w 2025 roku utrzymanie wysokiego poziomu

W opublikowanych danych (ostatnie 7 lat) liczba przeszczepień płuc przedstawia się następująco:

• 2019: 57
• 2020: 51
• 2021: 68
• 2022: 93
• 2023: 98
• 2024: 147
• 2025: 135

To liczby ważne klinicznie i systemowo, bo za każdą stoi pacjent z krańcową niewydolnością oddechową (najczęściej w przebiegu schyłkowych chorób śródmiąższowych płuc, POChP, mukowiscydozy, nadciśnienia płucnego czy rzadkich chorób obturacyjnych i restrykcyjnych), dla którego transplantacja jest jedyną realną metodą przywrócenia akceptowalnej jakości życia i przeżycia.

Z punktu widzenia dynamiki trendu:

• 2025 vs 2020: wzrost z 51 do 135, czyli o ok. 165%.
• 2025 vs 2022: wzrost z 93 do 135, czyli o ok. 45% (to wzrost zgodny co do rzędu wielkości z komunikowanym w materiale prasowym).
• 2025 vs 2024: niewielki spadek (147 → 135), czyli ok. 8%, przy utrzymaniu bardzo wysokiego poziomu aktywności.

Takie wahania rok do roku w transplantologii płuc nie są zaskakujące – wynikają zwykle z wielu równoległych czynników: zmienności liczby dawców spełniających kryteria jakościowe dla płuc, dostępności zespołów i logistyki pobrań, gotowości biorców (infekcje, zaostrzenia, powikłania), a także z rosnącej roli technik wydłużających czas oceny i przygotowania narządu (perfuzja), które poprawiają „używalność” płuc, ale jednocześnie wymagają infrastruktury, doświadczenia i ścisłej koordynacji.

Donacja jako warunek przeszczepiania płuc – co mówią liczby o „lejku” dawca potencjalny → dawca rzeczywisty

Aktywność donacyjna w latach 2019–2025 według udostępnionych danych:

• Dawcy potencjalni: 639 → 529 → 546 → 640 → 764 → 917 → 1021
• Dawcy rzeczywiści: 504 → 393 → 396 → 445 → 573 → 706 → 782

W 2025 roku na 1021 dawców potencjalnych było 782 dawców rzeczywistych, co odpowiada konwersji rzędu ~76–77%. Jest to istotne tło dla przeszczepień płuc, ponieważ „konwersja” ogólna nie mówi jeszcze, jaki odsetek pobrań obejmował płuca i ile z tych płuc finalnie przeszczepiono – ale pokazuje sprawność systemu w przejściu od identyfikacji dawcy do realizacji pobrania.

W praktyce klinicznej „donor management” dla płuc ma kilka szczególnie wrażliwych punktów, w których rola OAiIT oraz koordynatorów jest krytyczna:

• strategia wentylacji ochronnej (ryzyko urazu wentylacyjnego i derekrutacji),
• kontrola zakażeń i kolonizacji dróg oddechowych,
• optymalizacja hemodynamiczna (przepływ płucny, obrzęk, stabilność krążeniowa),
• ocena gazometrii, bronchoskopia i ocena wydzieliny,
• minimalizacja aspiracji i urazów płuc w przebiegu resuscytacji lub niestabilności dawcy.

To właśnie dlatego wsparcie sprzętowe dla OAiIT – opisywane w materiale prasowym – ma znaczenie nie tylko „transplantologiczne” w szerokim sensie, ale stricte pulmonologiczne: poprawa jakości opieki intensywnej bezpośrednio zwiększa szanse na pozyskanie płuc nadających się do przeszczepienia.

Perfuzja płuc – narzędzie zwiększające dostępność przeszczepów i bezpieczeństwo kwalifikacji

Ministerstwo Zdrowia wskazuje, że rozwijane i wspierane są technologie perfuzji, które zwiększają dostępność przeszczepień narządowych. Wprost wymieniono finansowanie perfuzji serca, płuc i wątroby. Dla pulmonologii i transplantologii płuc oznacza to realne poszerzenie „puli” narządów, które można rozważyć u biorcy.

W ujęciu kliniczno-proceduralnym perfuzja płuc (w praktyce najczęściej rozumiana jako metoda umożliwiająca wydłużenie okna czasowego, ocenę funkcjonalną i poprawę parametrów narządu) ma kilka konsekwencji:

• umożliwia bardziej wiarygodną ocenę płuc „na granicy akceptacji” w porównaniu do oceny wyłącznie w dawcy,
• może pozwalać na kwalifikację płuc, które wcześniej byłyby dyskwalifikowane z uwagi na parametry wentylacji/utlenowania lub obawy o obrzęk i uraz,
• zwiększa bezpieczeństwo decyzji transplantacyjnej (mniejsze ryzyko przeszczepienia płuca o nieprzewidywalnej funkcji wczesnej),
• poprawia logistykę pobrania i transportu, co ma znaczenie w kraju o rozproszonej strukturze ośrodków dawstwa i transplantacji.

W praktyce na oddziale po przeszczepieniu płuca kluczowe są powikłania wczesne (pierwotna dysfunkcja przeszczepu, problemy z utlenowaniem, krwawienie, infekcje) i późne (odrzucanie przewlekłe, nawracające zakażenia, dysfunkcja przeszczepu). W tym sensie każdy element, który zwiększa prawdopodobieństwo uzyskania narządu o stabilnej funkcji – jeszcze zanim trafi do biorcy – działa „w dół strumienia” i może przełożyć się na lepsze wyniki leczenia oraz mniejsze obciążenie intensywnej terapii pooperacyjnej.

Przeszczepienie płuca jako interwencja wielodyscyplinarna – rola pulmonologa, rehabilitanta i pielęgniarki transplantacyjnej

Choć przeszczepienie płuca jest procedurą chirurgiczną, opieka nad biorcą ma charakter wybitnie wielodyscyplinarny i – w realiach codziennej praktyki – w znacznej mierze „pulmonologiczny”:

• Kwalifikacja: ocena przebiegu choroby podstawowej, odwracalnych czynników pogorszenia, ryzyka infekcyjnego, wydolności wysiłkowej, stanu odżywienia i możliwości rehabilitacji.
• Okres oczekiwania: leczenie zaostrzeń, optymalizacja terapii tlenowej/NIV, profilaktyka zakażeń, a u części chorych także zastosowanie wsparcia pozaustrojowego jako pomostu do transplantacji (wymaga ścisłej selekcji i organizacji).
• Okres pooperacyjny: nadzór nad wentylacją, wczesna diagnostyka infekcji i odrzucania, kontrola funkcji płuc (spirometria, obrazowanie, bronchoskopia w zależności od protokołów ośrodka).
• Rehabilitacja oddechowa i ogólnoustrojowa: szybka mobilizacja, trening mięśni oddechowych, reedukacja oddechowa, strategie oczyszczania dróg oddechowych, praca nad tolerancją wysiłku.
• Edukacja pacjenta: adherence do immunosupresji, rozpoznawanie objawów alarmowych, higiena infekcyjna, prowadzenie monitoringu (np. domowa spirometria tam, gdzie stosowana).

Wzrost liczby przeszczepień płuc do poziomów obserwowanych w latach 2024–2025 oznacza nie tylko sukces „na bloku”, ale też rosnące potrzeby systemu w zakresie długofalowej opieki ambulatoryjnej, rehabilitacji i monitorowania powikłań. Dla portalu pulmonologicznego jest to temat szczególnie istotny: rośnie populacja pacjentów po transplantacji płuc, którzy pozostają w stałej obserwacji i wymagają wyspecjalizowanego prowadzenia w standardach zbliżonych do opieki nad pacjentami z przewlekłą niewydolnością oddechową – ale w warunkach immunosupresji.

Dlaczego rodzinne decyzje i komunikacja społeczna mają znaczenie właśnie dla płuc

W materiale prasowym podkreślono, że wzrost aktywności transplantacyjnej jest możliwy dzięki szpitalom zgłaszającym dawców oraz rodzinom, które – w obliczu tragedii – uszanowały wolę zmarłego. W Polsce obowiązuje zasada, że narządy i tkanki mogą zostać pobrane po śmierci od osoby, która nie wyraziła sprzeciwu za życia. Sprzeciw może przyjąć formę:

• wpisu w Centralnym Rejestrze Sprzeciwów,
• pisemnego oświadczenia z podpisem,
• oświadczenia ustnego przy dwóch świadkach (pisemnie potwierdzonego).

Z perspektywy przeszczepień płuc elementem o szczególnej „wrażliwości czasowej” jest fakt, że jakość płuc szybko ulega pogorszeniu w sytuacjach nieoptymalnego prowadzenia dawcy. Sprawna komunikacja i decyzje podejmowane bez zbędnej zwłoki mają więc znaczenie praktyczne: skracają czas niepewności i pozwalają zespołowi medycznemu realizować procedury donacyjne w sposób uporządkowany, zgodny z protokołami, z większą szansą na uzyskanie narządu o dobrej funkcji.

Narodowy Program Transplantologii i sprzęt dla OAiIT – inwestycja w „źródło” przeszczepów płuc

Ministerstwo Zdrowia informuje, że Narodowy Program Transplantologii dysponuje rocznie 100 mln zł, a w 2025 roku zawarto 56 umów na zakup sprzętu i aparatury (w tym 8 umów ze szpitalami pediatrycznymi) na łączną kwotę 17,5 mln zł. Jednocześnie rozbudowywana jest sieć koordynatorów transplantacyjnych i donacyjnych, a koordynatorzy wojewódzcy aktywizują placówki o niewykorzystanym potencjale.

Dla płuc ma to znaczenie wielowarstwowe:

• OAiIT jest miejscem, gdzie „rodzi się” dawca i gdzie można – lub nie – utrzymać płuca w stanie przydatnym do przeszczepienia.
• Sprzęt i standardy leczenia intensywnego przekładają się na parametry wentylacyjne i hemodynamiczne dawcy, a więc na ryzyko obrzęku, atelectasis, infekcji i uszkodzenia pęcherzykowo-włośniczkowego.
• Koordynacja zwiększa tempo i jakość komunikacji pomiędzy szpitalem dawcy a zespołem transplantacyjnym, co jest szczególnie ważne w sytuacji, gdy decyzje muszą zapadać szybko, a transport i pobranie mają ograniczone okno czasowe.

Przeszczepienia płuc na tle innych narządów – co wynika z danych, a czego dane nie obejmują

W tabeli aktywności transplantacyjnej przedstawiono przeszczepienia: nerki, wątroby, serca i płuc. W 2025 roku było to odpowiednio: 1269, 684, 175 i 135 (łącznie 2263). W materiale prasowym wskazano jednak 2298 przeszczepień narządów od dawców zmarłych. Różnica jest spodziewana, ponieważ zestawienie tabelaryczne nie obejmuje wszystkich możliwych przeszczepianych narządów (np. trzustki czy innych procedur realizowanych w systemie), a jedynie główne kategorie.

Z punktu widzenia pulmonologii kluczowe jest to, że wśród narządów „najtrudniejszych logistycznie” płuca wykazują bardzo wyraźny wzrost liczby transplantacji w ostatnich latach. To sygnał, że rośnie nie tylko potencjał dawstwa, ale i zdolność systemu do realizowania procedur wymagających wysokospecjalistycznych zasobów (kwalifikacja, pobranie, transport, intensywna terapia pooperacyjna, kontrola immunosupresji i zakażeń).

Ogólnopolski Dzień Transplantacji – perspektywa znacząca także dla środowiska pulmonologicznego

Ogólnopolski Dzień Transplantacji obchodzony jest od 2005 roku, w rocznicę pierwszego udanego przeszczepu nerki w Polsce (1966, I Klinika Chirurgiczna Akademii Medycznej w Warszawie; biorczynią była Danusia Milewska). W materiale przypomniano również 40. rocznicę pierwszego udanego przeszczepu serca w Polsce, wykonanego w Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu.

Dla pulmonologów to dobry moment, aby rozszerzać edukację o transplantacji płuc: czym różni się od transplantacji innych narządów, dlaczego kwalifikacja jest wieloetapowa, jak ważna jest rehabilitacja, dlaczego infekcje i kolonizacje dróg oddechowych stanowią szczególne wyzwanie oraz jaką rolę odgrywa ścisła współpraca ośrodków transplantacyjnych z ośrodkami prowadzącymi chorych z przewlekłą niewydolnością oddechową.

Wnioski praktyczne dla systemu i klinicystów

1. Utrzymanie wysokiego wolumenu przeszczepień płuc (135 w 2025 roku) wskazuje na trwałe umocnienie zdolności systemu do realizacji tych procedur, mimo naturalnej zmienności rok do roku.
2. Wzrost donacji (1021 dawców potencjalnych, 782 rzeczywistych w 2025 roku) to fundament dostępności przeszczepów płuc, ale wymaga dalszego wzmacniania jakości prowadzenia dawcy w OAiIT.
3. Finansowanie perfuzji płuc w ramach Narodowego Programu Transplantologii jest szczególnie istotne dla pulmonologii transplantacyjnej, ponieważ może zwiększać odsetek płuc kwalifikowanych do przeszczepu i poprawiać bezpieczeństwo decyzji klinicznej.
4. Rosnąca populacja pacjentów po przeszczepieniu płuc oznacza rosnące potrzeby w obszarze ambulatoryjnej opieki pulmonologicznej, diagnostyki infekcji i odrzucania oraz rehabilitacji.

Źródło: Ministerstwo Zdrowia (mat. prasowy)