„Suchoty”, jak potocznie nazywano gruźlicę, przez długi czas były jedną z najgroźniejszych chorób zakaźnych. Dopiero odkrycie jej czynnika etiologicznego – Mycobacterium tuberculosis – przez Roberta Kocha w 1882 roku umożliwiło skuteczną walkę z chorobą dzięki nowym antybiotykom. W krajach zachodnich gruźlica nie stanowi dziś istotnego problemu, choć szacuje się, że na całym świecie około 25% ludzi jest nosicielami prątka. W większości przypadków bakteria pozostaje w stanie uśpienia, a w rzadkich sytuacjach rozwija się postać aktywna, którą zazwyczaj można skutecznie leczyć farmakologicznie.
Inaczej wygląda sytuacja u pacjentów z obniżoną odpornością, na przykład po przeszczepieniu narządu lub zakażonych HIV. – U osób z osłabionym układem odpornościowym prątki gruźlicy mogą namnażać się znacznie łatwiej – podkreśla prof. Martina Sester. W tej grupie szczególnie istotne jest określenie, czy istnieje ryzyko rozwinięcia aktywnej gruźlicy. Zespół badawczy pod jej kierunkiem, wraz z wieloma współpracownikami, przeanalizował w grupie pacjentów z 11 krajów europejskich, na ile miarodajny jest obecny „złoty standard” diagnostyki gruźlicy u osób z obniżoną odpornością.
Test „QuantiFERON-TB Gold Plus” (QFT+) jest obecnie często stosowanym narzędziem diagnostycznym, pozwalającym ustalić, czy pacjent miał kontakt z prątkiem gruźlicy lub czy choruje na aktywną gruźlicę. – Jest to test pośredni, który mierzy, czy organizm wytworzył odpowiedź immunologiczną na prątka – wyjaśnia prof. Sester. Nie wykrywa on bezpośrednio bakterii, a jedynie reakcję układu odpornościowego. Jeśli jednak odporność jest obniżona – czy to celowo, aby zapobiec odrzuceniu przeszczepionego narządu, czy w wyniku zakażenia HIV – odpowiedź immunologiczna na prątki może być słabsza. – W takim przypadku QFT+ częściej daje wynik fałszywie ujemny – dodaje badaczka.
W szeroko zakrojonej analizie prowadzonej w latach 2015–2019 przebadano ponad 2600 pacjentów, oceniając przydatność testu QFT+ zarówno w wykrywaniu zakażenia prątkami, jak i rozpoznawaniu aktywnej gruźlicy. Sprawdzono też jego skuteczność w przewidywaniu ryzyka zachorowania. Spośród badanych 1788 osób należało do jednej z pięciu grup z obniżoną odpornością: pacjenci po przeszczepie narządu, po przeszczepie komórek krwiotwórczych, chorujący na reumatoidalne zapalenie stawów, przewlekłą niewydolność nerek lub zakażeni HIV. Grupę kontrolną stanowiło 861 zdrowych pod względem odporności uczestników. Pacjentów leczono w 21 ośrodkach w 11 państwach europejskich, co czyni to badanie największym tego rodzaju badaniem wieloośrodkowym.
– Wyniki pokazały, że test QFT+ nie jest wystarczająco czuły, aby stosować go samodzielnie w diagnostyce gruźlicy czynnej. Ponadto jego wartość prognostyczna dla przewidywania zachorowania w przyszłości jest bardzo ograniczona – mówi prof. Sester. Nawet po dwóch latach od badania ani w grupie z wynikiem dodatnim, ani u osób z wynikiem ujemnym nie rozwinęła się aktywna gruźlica, mimo że w wielu przypadkach nie zastosowano leczenia profilaktycznego. Jedynym wyjątkiem były nieliczne przypadki zachorowań wśród pacjentów HIV-dodatnich.
– Istnieją lepsze narzędzia diagnostyczne gruźlicy niż QFT+. Ten test nie spełnia wymagań stawianych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) – podsumowuje prof. Christoph Lange. – QFT+ nie pozwala także wiarygodnie przewidzieć indywidualnego ryzyka gruźlicy w krajach o niskiej zapadalności. W przyszłości w decyzjach o profilaktyce należy brać pod uwagę dodatkowe czynniki ryzyka, takie jak status HIV, ogólny stan odporności oraz pochodzenie pacjenta.
Badanie powstało w ramach TBnet – europejskiej sieci lekarzy i naukowców prowadzących badania kliniczne, szkolenia i działania na rzecz diagnostyki, terapii i profilaktyki gruźlicy, zwłaszcza w postaciach lekoopornych. Założona w 2006 roku organizacja liczy ponad 500 członków z ponad 70 krajów, współpracuje z WHO i DZIF, organizuje badania wieloośrodkowe, opracowuje wytyczne, a także prowadzi programy edukacyjne, kursy i stypendia, wspierając wymianę wiedzy poprzez konferencje i webinary. Celem TBnet jest poprawa jakości opieki i skuteczniejsza walka z gruźlicą w Europie i na świecie.
Źródło: Forschungszentrum Borstel, Leibniz Lungenzentrum, Diagnostic accuracy and predictive value of the QuantiFERON-TB gold plus assay for tuberculosis in immunocompromised individuals: a prospective TBnet study. The Lancet Regional Health – Europe 2025; 57:101416.
DOI: https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2025.101416
