Choroby układu oddechowego w Europie: 97 mln przypadków i 1,28 mln zgonów

International Respiratory Coalition (IRC) zaktualizowała platformę Lung Facts, wykorzystując najnowsze dane Global Burden of Disease (GBD 2023). Według przedstawionych szacunków w 2023 roku w 53 państwach Regionu Europejskiego WHO odnotowano łącznie około 97 mln przypadków ośmiu głównych chorób układu oddechowego, którym przypisano około 1,28 mln zgonów. Astma i przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) odpowiadały za największą liczbę przypadków, natomiast największą liczbę zgonów przypisano rakowi płuca. Zaktualizowane dane zwracają również uwagę na ogromne obciążenie mierzone utraconymi latami życia w zdrowiu oraz ich szacunkową wartością ekonomiczną.

Co zmieniła aktualizacja Lung Facts 2026?

Lung Facts jest prowadzoną przez International Respiratory Coalition (IRC) otwartą platformą, której zadaniem jest zestawianie w porównywalnej formie danych epidemiologicznych dotyczących chorób układu oddechowego. Aktualizacja ogłoszona we wrześniu 2026 roku wykorzystuje dane Global Burden of Disease 2023 i obejmuje informacje dotyczące całego Regionu Europejskiego WHO, liczącego 53 państwa, a także bardziej szczegółowe zestawienia dla 21 krajów należących do sieci IRC.

W najnowszej wersji dane krajowe udostępniono dla Armenii, Austrii, Belgii, Chorwacji, Francji, Niemiec, Grecji, Węgier, Irlandii, Izraela, Włoch, Mołdawii, Niderlandów, Polski, Portugalii, Rumunii, Hiszpanii, Szwecji, Turcji, Ukrainy i Wielkiej Brytanii.

Znaczenie platformy wykracza poza prezentowanie liczby zachorowań. Lung Facts zestawia między innymi chorobowość, zapadalność, umieralność, lata utracone wskutek przedwczesnej śmierci oraz lata życia skorygowane niesprawnością. Pozwala dzięki temu oceniać obciążenie chorobami układu oddechowego nie tylko poprzez liczbę rozpoznań i zgonów, ale także poprzez utratę lat życia w zdrowiu.

97 mln przypadków i około 1,28 mln zgonów w Regionie Europejskim WHO

Najważniejszym elementem aktualizacji są dane opisujące skalę obciążenia chorobami układu oddechowego w 2023 roku. Według IRC dla ośmiu głównych chorób lub grup chorób uwzględnionych w zbiorczym zestawieniu oszacowano około 97 mln przypadków w 53 państwach Regionu Europejskiego WHO. Tym chorobom przypisano około 1,28 mln zgonów.

Dane te należy interpretować jako szacunki epidemiologiczne powstające w ramach modelowania GBD, a nie jako prostą sumę przypadków z krajowych rejestrów. Co więcej, zagregowane liczby przypadków różnych jednostek chorobowych nie powinny być automatycznie utożsamiane z liczbą unikalnych osób, ponieważ u jednego pacjenta mogą współistnieć różne choroby.

Global Burden of Disease wykorzystuje wiele typów źródeł – m.in. rejestry, dane administracyjne, systemy nadzoru epidemiologicznego, badania populacyjne i publikacje naukowe – które następnie są integrowane w modelach statystycznych. GBD 2023 obejmuje 375 chorób i urazów oraz 88 modyfikowalnych czynników ryzyka w 204 państwach i terytoriach.

Astma i POChP dominują pod względem liczby przypadków, rak płuca pod względem zgonów

Astma i POChP

W przedstawionych szacunkach dwoma najczęstszymi chorobami były astma oraz przewlekła obturacyjna choroba płuc. Liczbę przypadków astmy oszacowano na około 56,2 mln, natomiast POChP na około 38,4 mln.

Tak duża chorobowość ma znaczenie nie tylko epidemiologiczne. Obie jednostki wiążą się z długotrwałym leczeniem, ryzykiem zaostrzeń i hospitalizacji oraz potrzebą zapewnienia ciągłości opieki. W przypadku części chorych istotnym problemem pozostaje również opóźnione rozpoznanie albo niewystarczająca kontrola choroby.

Rak płuca odpowiada za największą liczbę zgonów

Inaczej przedstawia się struktura umieralności. Według aktualizacji Lung Facts rak płuca odpowiadał za około 495 tys. zgonów, czyli ponad jedną trzecią wszystkich zgonów uwzględnionych w analizowanym zestawieniu chorób układu oddechowego.

Na kolejnych miejscach znalazły się:

• POChP – około 332,4 tys. zgonów,
• zakażenia dolnych dróg oddechowych – około 277,5 tys. zgonów.

Oznacza to, że te trzy grupy odpowiadają łącznie za zdecydowaną większość zgonów ujętych w przedstawionym zestawieniu. Struktura ta pokazuje również, dlaczego polityka zdrowotna dotycząca chorób układu oddechowego nie może koncentrować się wyłącznie na jednej jednostce chorobowej. Potrzebne są równolegle działania w zakresie prewencji pierwotnej, wczesnego wykrywania nowotworów, ograniczania ekspozycji na tytoń i zanieczyszczenia powietrza, diagnostyki chorób obturacyjnych, profilaktyki zakażeń oraz poprawy dostępu do leczenia.

Jak powstają szacunki GBD i Lung Facts?

Naukowe podstawy Lung Facts opisano w 2026 roku w pracy Sue Harnan i wsp. opublikowanej w ERJ Open Research. Autorzy przeanalizowali dane dotyczące 14 chorób i grup chorób układu oddechowego w 53 państwach Regionu Europejskiego WHO, poszukując informacji o zapadalności, chorobowości, umieralności, latach utraconych wskutek przedwczesnej śmierci, latach przeżytych z niesprawnością oraz DALY.

Dla dziewięciu obszarów chorobowych dane można było pozyskać z Global Burden of Disease. Obejmowały one astmę, POChP, choroby śródmiąższowe płuc i sarkoidozę płucną, zakażenia dolnych dróg oddechowych, nowotwory tchawicy, oskrzeli i płuca, gruźlicę, międzybłoniaka, COVID-19 oraz tętnicze nadciśnienie płucne.

W przypadku chorób, dla których GBD nie dostarczał odpowiednio szczegółowych danych, zespół Lung Facts musiał sięgnąć do systematycznych wyszukiwań literatury. Dotyczyło to mukowiscydozy, obturacyjnego bezdechu sennego, grypy, niedoboru alfa-1-antytrypsyny oraz rozstrzeni oskrzeli.

DALY, YLL i YLD

Kluczowym elementem oceny obciążenia chorobowego jest DALY (disability-adjusted life year), czyli miara utraconych lat życia skorygowanych niesprawnością. Łączy ona dwa składniki: lata życia utracone wskutek przedwczesnego zgonu oraz lata przeżyte z niesprawnością.

Dzięki temu dwie choroby powodujące podobną liczbę zgonów mogą generować odmienne całkowite obciążenie zdrowotne, jeśli różnią się wiekiem pacjentów w chwili zgonu, czasem trwania choroby lub stopniem niesprawności i ograniczeń funkcjonalnych.

794,6 mld euro nie oznacza wydatków europejskich systemów ochrony zdrowia

Jedną z najbardziej zwracających uwagę liczb w aktualizacji jest 794,6 mld euro określonych jako szacunkowy społeczny koszt obciążenia chorobami układu oddechowego w Europie. Wartość tę trzeba jednak interpretować zgodnie z metodologią Lung Facts.

Nie jest to suma wydatków na hospitalizacje, leki, diagnostykę, rehabilitację ani pozostałe świadczenia pulmonologiczne. Nie jest to również bezpośrednio wyliczona strata produktu krajowego brutto.

W Lung Facts zastosowano metodę monetyzacji DALY. W uproszczeniu liczbę utraconych lat życia w zdrowiu przypisywanych określonej chorobie mnoży się przez PKB per capita danego państwa. Pozwala to uzyskać porównywalny ekonomiczny punkt odniesienia dla utraconego zdrowia.

Metoda ta została szczegółowo opisana również w publikacji Matthew Franklina i wsp. w Applied Health Economics and Health Policy. Autorzy podkreślają, że wyliczone wartości powinny być traktowane jako orientacyjny punkt odniesienia wspierający rozmowy z decydentami o nakładach na opiekę nad pacjentami z chorobami układu oddechowego, a nie jako klasyczna analiza rzeczywistych kosztów ponoszonych przez system ochrony zdrowia.

Polska w Lung Facts

Polska znajduje się wśród 21 państw, dla których zaktualizowana platforma Lung Facts udostępnia szczegółowy profil krajowy. Dane mogą być wykorzystywane do oceny obciążenia poszczególnymi chorobami układu oddechowego oraz jako materiał wspomagający planowanie działań z zakresu profilaktyki, diagnostyki i organizacji opieki pulmonologicznej.

Dane Lung Facts wykorzystano w działaniach polskiego środowiska pulmonologicznego

W informacji European Respiratory Society zwrócono uwagę na wykorzystanie danych Lung Facts przez Polską Koalicję ZDROWE PŁUCA (PKZP). Koalicja, powołana z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc (PTChP), wykorzystała dane dotyczące obciążenia chorobami układu oddechowego przy przygotowaniu dokumentu „Manifest na rzecz Zdrowych Płuc”.

Manifest został przedstawiony również podczas posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. Chorób Płuc w Sejmie RP. Dokument zawierał postulaty dotyczące systemowych działań w polskiej pulmonologii, obejmujących między innymi profilaktykę, wcześniejsze rozpoznawanie chorób oraz poprawę organizacji leczenia i długoterminowej opieki nad pacjentami.

W ramach działań towarzyszących przedstawieniu Manifestu dr Nino Berdzuli, dyrektor Biura Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w Polsce, oraz dr Małgorzata Czajkowska-Malinowska, prezes Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc, podpisały List Intencyjny o współpracy. Jego celem jest zacieśnienie wspólnych działań na rzecz zwalczania chorób płuc i poprawy opieki pulmonologicznej w Polsce.

W komunikacie European Respiratory Society wskazano ponadto na działania polskiej koalicji wspierające zapewnienie publicznego finansowania badań przesiewowych raka płuca z zastosowaniem niskodawkowej tomografii komputerowej.

Przykład Polski pokazuje praktyczne znaczenie porównywalnych danych epidemiologicznych. Same liczby nie wskazują, jaka konkretna interwencja jest optymalna, ale pozwalają określić skalę problemu, identyfikować obszary szczególnie dużego obciążenia i uzasadniać potrzebę dalszych analiz organizacyjnych oraz ekonomicznych.

Największym problemem pozostają luki w danych o części chorób

Jednym z ważniejszych wniosków płynących zarówno z Lung Facts, jak i z publikacji w ERJ Open Research, jest nierównomierna dostępność danych epidemiologicznych dotyczących poszczególnych chorób układu oddechowego.

Dla schorzeń uwzględnianych w GBD możliwe jest zastosowanie względnie jednolitego modelu obejmującego wszystkie państwa Regionu Europejskiego WHO. Znacznie większe problemy dotyczą jednostek, które nie były dotychczas w wystarczająco szczegółowy sposób reprezentowane w GBD.

Harnan i wsp. wykazali szczególnie duże braki dotyczące niedoboru alfa-1-antytrypsyny oraz rozstrzeni oskrzeli. W analizie dotyczącej niedoboru alfa-1-antytrypsyny dane o chorobowości były dostępne jedynie dla 24 państw. W przypadku rozstrzeni oskrzeli informacje dotyczące zapadalności, chorobowości i umieralności obejmowały – zależnie od badanego wskaźnika – zaledwie od jednego do pięciu państw. Dane dotyczące mukowiscydozy, obturacyjnego bezdechu sennego i grypy były obszerniejsze, ale nadal niekompletne.

Ma to znaczenie kliniczne oraz systemowe. Brak wysokiej jakości, porównywalnych danych utrudnia nie tylko oszacowanie liczby pacjentów, ale również planowanie zasobów, organizację diagnostyki, ocenę potrzeb terapeutycznych i rehabilitacyjnych oraz przygotowanie analiz ekonomicznych.

Znaczenie dla praktyki pulmonologicznej

Zaktualizowane Lung Facts nie jest narzędziem służącym do podejmowania decyzji terapeutycznych u pojedynczego pacjenta. Jego znaczenie jest przede wszystkim epidemiologiczne, organizacyjne i strategiczne. Platforma umożliwia ocenę, które choroby odpowiadają za największą liczbę przypadków, zgonów i utraconych lat życia w zdrowiu oraz gdzie występują największe braki danych.

Dla specjalistów pulmonologii szczególnie istotne jest zestawienie dużej chorobowości astmy i POChP z bardzo wysoką umieralnością przypisywaną rakowi płuca, POChP oraz zakażeniom dolnych dróg oddechowych. Dane te wskazują na równoczesne obciążenie chorobami przewlekłymi, onkologicznymi i infekcyjnymi, wymagającymi odmiennych modeli profilaktyki, diagnostyki i leczenia.

Aktualizacja pokazuje także ograniczenia samej wiedzy epidemiologicznej. W przypadku kilku ważnych chorób, w tym rozstrzeni oskrzeli, mukowiscydozy, niedoboru alfa-1-antytrypsyny i obturacyjnego bezdechu sennego, nadal brakuje równie kompletnych i porównywalnych danych jak dla astmy czy POChP. Rozwój krajowych rejestrów, standaryzacja zbierania danych oraz ich szersze uwzględnienie w międzynarodowych analizach pozostają więc ważnym elementem rozwoju współczesnej pulmonologii.