ERS Congress 2026: mniej osób pali papierosy, ale rośnie używanie e-papierosów i coraz wcześniej zaczyna się palenie

Trzy duże badania przedstawiane podczas European Respiratory Society (ERS) Congress 2026 w Barcelonie wskazują na wyraźną zmianę wzorców używania nikotyny. Choć w analizowanych populacjach odsetek osób palących papierosy ogółem spada, jednocześnie rośnie używanie e-papierosów i innych produktów nikotynowych, częstsze staje się korzystanie z kilku produktów równocześnie, a rozpoczęcie palenia następuje w młodszym wieku. Dane z Austrii i Irlandii zwracają szczególną uwagę na dzieci, nastolatków i młodych dorosłych.

Spadek palenia nie oznacza końca problemu z nikotyną

Wyniki trzech badań prezentowanych 8 września 2026 roku podczas ERS Congress w Barcelonie koncentrują się na zmianach zachodzących w sposobie używania produktów tytoniowych i nikotynowych. Badacze analizowali dane z Austrii oraz Irlandii, zwracając uwagę zarówno na tradycyjne palenie papierosów, jak i używanie e-papierosów oraz innych produktów zawierających nikotynę.

Ogólny kierunek zmian nie jest jednoznaczny. Z jednej strony w części analizowanych populacji obserwowany jest spadek palenia papierosów. Z drugiej strony coraz większą rolę odgrywają e-papierosy, a także jednoczesne korzystanie z więcej niż jednego produktu tytoniowego lub nikotynowego.

Autorzy zwracają uwagę, że w ocenie skali uzależnienia od nikotyny nie wystarczy więc obserwować wyłącznie rozpowszechnienia palenia papierosów. Istotne staje się uwzględnienie całego spektrum produktów, w tym e-papierosów, tytoniu podgrzewanego, sziszy oraz saszetek nikotynowych.

Austria: mniej papierosów, więcej innych produktów nikotynowych

Pierwsze badanie przedstawiła dr Charmaine Helk-Lim z Ludwig Boltzmann Institute for Lung Health oraz Sigmund Freud Private University w Wiedniu. Analiza objęła 15 056 osób z Austrii w wieku od 6 do 82 lat. Dane dotyczące używania produktów tytoniowych zbierano w okresie 12 lat, od 2012 do 2024 roku.

W tym czasie odsetek osób palących zmniejszył się z 24,2% do 16,3%. Jednocześnie bardzo wyraźnie zwiększyło się używanie określonych przez autorów jako „alternatywne” produktów nikotynowych, do których zaliczono między innymi e-papierosy. Ich używanie wzrosło z 0% do 17,2%.

Równolegle zwiększał się odsetek osób korzystających z więcej niż jednego produktu tytoniowego lub nikotynowego, na przykład jednocześnie palących papierosy i używających e-papierosów. Wskaźnik ten wzrósł z 5,2% do 18,3%.

Badacze zwrócili również uwagę na wiek rozpoczynania palenia. Wśród osób urodzonych w latach 30. XX wieku średni wiek rozpoczęcia palenia wynosił około 20 lat. Wśród osób urodzonych w pierwszej dekadzie XXI wieku było to już około 15 lat.

Jednocześnie udział osób poniżej 18. roku życia, które paliły, zwiększył się niemal dwukrotnie – z 2,6% do 5,0%.

Dr Helk-Lim podkreśliła, że spadek rozpowszechnienia palenia papierosów może przesłaniać szerszy problem związany z nikotyną. Według badaczki problem nie znika, lecz zmienia swoją postać, a ekspozycja na nikotynę może dotyczyć coraz młodszych osób i odbywać się za pośrednictwem różnych produktów.

Badaczka wskazała również na znaczenie rozmów prowadzonych z dziećmi jeszcze przed okresem nastoletnim. Jej zdaniem nie powinny one dotyczyć jedynie tradycyjnych papierosów, lecz także e-papierosów i tytoniu podgrzewanego. Zwróciła uwagę, że dane wskazują na rozpoczynanie używania takich produktów przez część młodych osób już w wieku 15-16 lat.

Irlandia: zmieniają się zachowania 15- i 16-latków

Drugie badanie przeprowadził zespół kierowany przez prof. Joan Hanafin z TobaccoFree Research Institute Ireland, a wyniki zaprezentowała Salome Sunday. Analiza objęła 5265 nastolatków w wieku 15-16 lat. Zachowania związane z paleniem i używaniem e-papierosów oceniano w trzech punktach czasowych: w 2015, 2019 i 2024 roku.

Odsetek palących zmniejszył się z 13,9% w 2015 roku do 11,7% w 2024 roku. Zmiana nie była jednak liniowa, ponieważ w 2019 roku odnotowano wzrost do 14,4%.

W przypadku e-papierosów kierunek długoterminowej zmiany był przeciwny. W 2015 roku używało ich 10,1% badanych, w 2019 roku odsetek wzrósł do 18,1%, a w 2024 roku wynosił 15,7%. Oznacza to spadek względem szczytu z 2019 roku, ale nadal wyższy poziom niż na początku analizowanego okresu.

Szczególnie istotną obserwacją była zmiana dotycząca sposobu rozpoczynania używania nikotyny. W 2015 roku 50,2% nastolatków używających e-papierosów deklarowało, że wcześniej nie paliło papierosów. W 2024 roku odsetek ten wzrósł do 76,2%.

Oznacza to, że w analizowanej grupie coraz większa część użytkowników e-papierosów nie przechodziła wcześniej przez etap palenia tradycyjnych papierosów. E-papieros coraz częściej pojawiał się więc jako pierwszy z analizowanych produktów.

Salome Sunday zwróciła uwagę, że używanie nikotyny przez młodych ludzi szybko się zmienia. Jej zdaniem długoterminowy spadek palenia obserwowany w niektórych grupach wiekowych powinien być analizowany łącznie ze wzrostem popularności innych produktów nikotynowych.

Od 13. do 25. roku życia: wzrost palenia i używania e-papierosów

Kolejne badanie zespołu TobaccoFree Research Institute Ireland, przedstawione przez prof. Luke’a Clancy’ego, objęło 3380 młodych osób. Badacze analizowali, jak zmieniały się zachowania związane z paleniem oraz e-papierosami w miarę przechodzenia od okresu dojrzewania do młodej dorosłości, od 13. do 25. roku życia.

Według przedstawionych danych zarówno palenie, jak i używanie e-papierosów generalnie zwiększały się wraz z wiekiem. W wieku 25 lat aktualne używanie e-papierosów deklarowało 38% badanych, natomiast aktualne palenie papierosów – 25%.

W badaniu zaobserwowano ponadto, że osobami najmniej skłonnymi do palenia papierosów w wieku 25 lat byli uczestnicy, którzy nigdy wcześniej nie używali e-papierosów.

Znaczenie dla profilaktyki i zdrowia publicznego

Autorzy badań uważają, że przedstawione wyniki przemawiają za szerszym spojrzeniem na profilaktykę uzależnienia od nikotyny. Strategie zdrowia publicznego skierowane do dzieci i młodzieży nie powinny koncentrować się wyłącznie na tradycyjnych papierosach, ale uwzględniać także e-papierosy, tytoń podgrzewany, sziszę, saszetki nikotynowe oraz inne produkty zawierające nikotynę.

Z perspektywy praktyki klinicznej i profilaktycznej oznacza to również potrzebę pytania młodych osób nie tylko o palenie papierosów. Wnioski autorów wskazują, że obraz używania nikotyny może być niepełny, jeżeli wywiad ograniczy się do klasycznego palenia.

Dr Filippos Filippidis, Chair of the European Respiratory Society’s Tobacco Control Committee z Imperial College London, który nie uczestniczył w analizowanych badaniach, zwrócił uwagę, że osiągnięty w ciągu wielu lat spadek palenia może zostać częściowo podważony przez wzrost uzależnienia związanego z e-papierosami i innymi produktami nikotynowymi, szczególnie wśród dzieci, nastolatków i młodych dorosłych.

Ekspert podkreślił także rosnące znaczenie jednoczesnego używania kilku produktów. Taki wzorzec może utrudniać zarówno działania ukierunkowane na zaprzestanie używania nikotyny, jak i realizację polityki kontroli wyrobów tytoniowych i nikotynowych.

Jak interpretować wyniki tych badań?

Wyniki należy interpretować z uwzględnieniem charakteru przedstawianych danych. Zgodnie z informacją prasową ERS wszystkie trzy analizy są badaniami obserwacyjnymi prowadzonymi z udziałem ludzi i w momencie prezentacji na kongresie nie zostały poddane recenzji naukowej.

Oznacza to, że przedstawione zależności i trendy nie powinny być automatycznie interpretowane jako związki przyczynowo-skutkowe. Dotyczy to szczególnie zależności pomiędzy wcześniejszym używaniem e-papierosów a późniejszym paleniem papierosów.

W przypadku danych austriackich organizatorzy zaznaczyli ponadto, że wartości przedstawione w informacji prasowej są wskaźnikami skorygowanymi i dlatego nieznacznie różnią się od surowych wartości podanych w abstrakcie konferencyjnym.

Finansowanie badań

Austrian LEAD Study jest prowadzone przez Ludwig Boltzmann Institute for Lung Health, działający w ramach Ludwig Boltzmann Gesellschaft, wraz z Sigmund Freud Private University Faculty of Medicine oraz Vienna Healthcare Group. Badanie otrzymało także nieograniczone wsparcie finansowe od Lower Austrian Health and Social Fund, AstraZeneca, Chiesi Farmaceutici, GlaxoSmithKline i Menarini Pharma. Zgodnie z informacją prasową podmioty te nie uczestniczyły w projektowaniu ani prowadzeniu badania, przygotowywaniu pracy ani podejmowaniu decyzji o jej publikacji.

Projekty badawcze z Irlandii były finansowane przez Royal City of Dublin Hospital Trust oraz Department of Health Ireland. Salome Sunday posiada również Government of Ireland Postgraduate Scholarship.

Zmienia się nie tylko częstość, ale także sposób używania nikotyny

Dane przedstawiane na ERS Congress 2026 pokazują, że tradycyjny wskaźnik rozpowszechnienia palenia papierosów opisuje tylko część zachodzących zmian. W Austrii spadkowi palenia towarzyszył silny wzrost używania innych produktów nikotynowych oraz korzystania z kilku produktów jednocześnie. Wśród irlandzkich nastolatków e-papierosy były w 2024 roku używane częściej niż w 2015 roku, a zdecydowana większość nastoletnich użytkowników e-papierosów deklarowała, że przed rozpoczęciem ich używania nie paliła papierosów.

Jednocześnie dane wskazują na wcześniejsze rozpoczynanie palenia w kolejnych pokoleniach oraz na wzrost używania zarówno papierosów, jak i e-papierosów między okresem dojrzewania a młodą dorosłością. Zdaniem badaczy wymaga to prowadzenia profilaktyki obejmującej wszystkie formy używania nikotyny, szczególnie wśród dzieci, nastolatków i młodych dorosłych.

Źródła