Palenie papierosów, e-papierosy i Long COVID. Szkockie badanie pokazuje złożony obraz zależności

Historia palenia papierosów może mieć znaczenie dla obserwowanego związku między używaniem e-papierosów a Long COVID. W reprezentatywnej analizie 9274 mieszkańców Szkocji wyższe skorygowane ilorazy szans utrzymujących się objawów po COVID-19 stwierdzono u byłych palaczy, którzy obecnie nie używali ani papierosów, ani e-papierosów, oraz u byłych palaczy używających obecnie wyłącznie e-papierosów. Nie wykazano natomiast statystycznie uchwytnego wzrostu u osób używających e-papierosów, które nigdy nie paliły papierosów, aktualnych palaczy papierosów ani użytkowników dualnych. Autorzy podkreślają, że przekrojowy charakter badania uniemożliwia stwierdzenie związku przyczynowego.

Kto przeprowadził badanie i jak je zaprojektowano?

Autorami pracy są Yusuff Adebayo Adebisi i Anas Ali Alhur. Adebisi był odpowiedzialny za koncepcję badania, formalną analizę danych, interpretację wyników oraz przygotowanie pierwszej wersji manuskryptu. Alhur uczestniczył w interpretacji wyników i krytycznej ocenie pracy pod względem treści naukowej. Publikacja została przyjęta do druku 23 sierpnia 2026 roku w czasopiśmie Internal and Emergency Medicine.

Autorzy reprezentowali kilka ośrodków akademickich: College of Social Sciences, University of Glasgow w Wielkiej Brytanii, Department of Clinical and Experimental Medicine, University of Catania we Włoszech oraz Department of Health Informatics, College of Public Health and Health Informatics, University of Hail w Arabii Saudyjskiej.

Badanie miało charakter przekrojowej analizy populacyjnej. Wykorzystano połączone dane z edycji 2023 i 2024 Scottish Health Survey (SHeS), czyli corocznego, reprezentatywnego badania gospodarstw domowych w Szkocji. SHeS wykorzystuje warstwowy, klastrowy schemat doboru probabilistycznego, a informacje zdrowotne i socjodemograficzne zbierane są podczas wywiadów prowadzonych przez przeszkolonych ankieterów.

Początkowy zbiór danych obejmował 13 710 respondentów. Po ograniczeniu analizy do osób w wieku co najmniej 16 lat pozostawało 9538 uczestników. Następnie wykluczono 96 osób z brakującymi informacjami dotyczącymi używania papierosów lub e-papierosów oraz 168 osób bez odpowiedniej informacji o Long COVID. Ostateczna próba analityczna obejmowała 9274 uczestników.

Jak zdefiniowano Long COVID?

W analizie za przypadek Long COVID uznawano osobę, która deklarowała, że nadal doświadcza objawów ponad cztery tygodnie po pierwszym zachorowaniu na COVID-19. Była to definicja wynikająca bezpośrednio z pytań Scottish Health Survey i nie odpowiadała formalnej diagnozie klinicznej.

Autorzy zwracają uwagę, że zastosowany próg jest szerszy niż w niektórych współczesnych definicjach klinicznych. Przykładowo definicja WHO oraz definicja National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine z 2024 roku wykorzystują dłuższą perspektywę czasową. Oznacza to, że grupa zaklasyfikowana w SHeS jako Long COVID mogła obejmować również osoby z krócej utrzymującymi się objawami po ostrym zakażeniu.

Jak sklasyfikowano palenie i używanie e-papierosów?

Istotnym elementem pracy było odejście od traktowania wszystkich użytkowników e-papierosów jako jednej grupy. Autorzy podkreślili, że osoba, która zaczęła używać e-papierosów po wielu latach palenia papierosów, ma zupełnie inną historię ekspozycji niż użytkownik e-papierosa, który nigdy nie palił tytoniu.

Uczestników podzielono dlatego na siedem wzajemnie wykluczających się kategorii:

• osoby, które nigdy nie paliły papierosów ani nie używały e-papierosów – 4900 osób,
• byli palacze papierosów, którzy obecnie nie używali żadnego z tych produktów – 2409 osób,
• byli użytkownicy e-papierosów, którzy nigdy nie palili papierosów – 152 osoby,
• aktualni wyłączni użytkownicy e-papierosów będący byłymi palaczami papierosów – 504 osoby,
• aktualni wyłączni użytkownicy e-papierosów, którzy nigdy nie palili papierosów – 119 osób,
• aktualni palacze wyłącznie papierosów – 949 osób,
• użytkownicy dualni, czyli jednocześnie palący papierosy i używający e-papierosów – 241 osób.

W modelach statystycznych uwzględniono m.in. rok badania, wiek, płeć, poziom deprywacji miejsca zamieszkania mierzony Scottish Index of Multiple Deprivation, pochodzenie etniczne, spożycie alkoholu oraz wykształcenie. W dodatkowej analizie wrażliwości uwzględniono również astmę rozpoznaną przez lekarza, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP), cukrzycę i choroby sercowo-naczyniowe.

Które grupy częściej zgłaszały Long COVID?

Long COVID zgłosiło 684 spośród 9274 uczestników. Po zastosowaniu wag badania odpowiadało to 7,4% dorosłej populacji Szkocji objętej analizą.

Long COVID był częściej raportowany przez osoby w wieku 35–64 lat, kobiety oraz mieszkańców dwóch najbardziej zdeprywowanych kwintyli SIMD. Rozkład kategorii używania papierosów i e-papierosów również różnił się pomiędzy osobami zgłaszającymi i niezgłaszającymi Long COVID.

Byli palacze nieużywający obecnie papierosów ani e-papierosów

W porównaniu z osobami, które nigdy nie paliły papierosów ani nie używały e-papierosów, byli palacze nieużywający obecnie żadnego produktu mieli po korekcie o zmienne towarzyszące o 40% wyższy iloraz szans zgłaszania Long COVID: aOR 1,40; 95% CI 1,12–1,76; p=0,004.

Skorygowane prawdopodobieństwo Long COVID wynosiło w tej grupie 9,3% (95% CI 7,8–10,8), podczas gdy u osób, które nigdy nie paliły ani nie używały e-papierosów, wynosiło 6,8% (95% CI 5,9–7,8).

Byli palacze używający obecnie wyłącznie e-papierosów

Drugą grupą, dla której stwierdzono statystycznie istotne zwiększenie ilorazu szans, byli użytkownicy e-papierosów, którzy wcześniej palili papierosy, ale obecnie już ich nie palili. Skorygowany iloraz szans wynosił 1,56 (95% CI 1,09–2,24; p=0,014).

Skorygowane prawdopodobieństwo Long COVID oszacowano w tej grupie na 10,2% (95% CI 7,4–13,1).

Brak statystycznie uchwytnego związku w pozostałych grupach

W skorygowanym modelu nie stwierdzono statystycznie wykrywalnej różnicy względem grupy referencyjnej wśród:

• byłych użytkowników e-papierosów, którzy nigdy nie palili papierosów – aOR 0,89; 95% CI 0,38–2,06; p=0,782,
• aktualnych użytkowników wyłącznie e-papierosów, którzy nigdy nie palili papierosów – aOR 1,44; 95% CI 0,66–3,16; p=0,361,
• aktualnych palaczy wyłącznie papierosów – aOR 0,99; 95% CI 0,70–1,40; p=0,955,
• użytkowników dualnych – aOR 1,31; 95% CI 0,77–2,22; p=0,316.

Szczególnie istotny jest szeroki przedział ufności dla osób używających e-papierosów, które nigdy nie paliły papierosów. W tej kategorii znalazło się tylko 119 uczestników, dlatego brak istotności statystycznej nie jest równoznaczny z wykazaniem braku jakiegokolwiek związku.

Analizy wrażliwości nie zmieniły głównego obrazu

Autorzy przeprowadzili dodatkowo model uwzględniający astmę, POChP, cukrzycę i choroby sercowo-naczyniowe. Związek pozostawał widoczny w dwóch wcześniej wskazanych grupach. Dla byłych palaczy nieużywających obecnie produktów aOR wyniósł 1,35 (95% CI 1,08–1,70; p=0,010), natomiast dla byłych palaczy używających obecnie wyłącznie e-papierosów 1,48 (95% CI 1,03–2,12; p=0,033).

W innej analizie autorzy rozdzielili byłych palaczy nieużywających obecnie produktów na osoby, które nigdy wcześniej nie używały e-papierosów, oraz byłych użytkowników e-papierosów. Oszacowania były bardzo zbliżone: odpowiednio aOR 1,41 i 1,38, a współczynniki nie różniły się istotnie statystycznie.

Dlaczego wyników nie można interpretować jako efektu e-papierosów?

Na pierwszy rzut oka zwiększony iloraz szans Long COVID u byłych palaczy, którzy używają obecnie e-papierosów, mógłby sugerować niekorzystny wpływ wapowania. Autorzy konsekwentnie przestrzegają jednak przed takim wnioskiem.

Kluczowym problemem jest chronologia ekspozycji. Informację o paleniu i używaniu e-papierosów zbierano podczas wywiadu w Scottish Health Survey, a więc już po zakażeniu SARS-CoV-2 i po okresie, w którym mogły rozwinąć się długotrwałe objawy. Badanie nie określa, jaki produkt uczestnik stosował bezpośrednio przed zakażeniem ani w momencie ostrej fazy COVID-19.

Osoba, która w czasie ankiety była „byłym palaczem używającym e-papierosa”, mogła wcześniej przez wiele lat palić papierosy, przejść COVID-19, rozwinąć długotrwałe objawy i dopiero wówczas rzucić palenie lub przejść na e-papierosy. W takim scenariuszu aktualne używanie e-papierosa byłoby częściowo następstwem problemu zdrowotnego, a nie jego przyczyną.

Zaprzestanie palenia związane ze stanem zdrowia

Podobny mechanizm może dotyczyć byłych palaczy, którzy obecnie nie stosują żadnego produktu. Osoby z gorszym stanem zdrowia, cięższym przebiegiem COVID-19 lub utrzymującą się dusznością mogły częściej podejmować decyzję o zaprzestaniu palenia. Grupa „byłych palaczy” może więc zawierać nieproporcjonalnie wiele osób, które przestały palić właśnie z powodu choroby.

Zjawisko takie jest klasycznym przykładem możliwości wystąpienia odwróconej przyczynowości oraz selekcji związanej ze stanem zdrowia.

Dlaczego aktualni palacze nie mieli zwiększonego aOR?

Jednym z najbardziej wymagających interpretacyjnie wyników była wartość aOR 0,99 dla aktualnych palaczy papierosów. Autorzy wyraźnie zaznaczają, że nie należy interpretować jej jako dowodu neutralności lub ochronnego działania palenia.

Osoby, które przeżyły ostrą fazę COVID-19, były w stanie uczestniczyć w badaniu gospodarstw domowych i nadal pozostawały aktywnymi palaczami, mogą stanowić wyselekcjonowaną grupę. Znaczenie mogą mieć m.in. procesy selekcji, przeżywalności, wcześniejszego zaprzestania palenia przez osoby bardziej chore oraz niedostatecznie zmierzone różnice w stanie zdrowia.

Autorzy odnoszą te wyniki do wcześniejszych dyskusji o tzw. „paradoksie palacza” podczas pandemii COVID-19. Obserwowane w części badań pozornie niższe wskaźniki infekcji lub niektórych niekorzystnych wyników wśród aktualnych palaczy nie stanowią dowodu biologicznego działania ochronnego nikotyny. Mogły wynikać między innymi z błędów selekcji, błędu kolidera, niepełnego wykrywania przypadków oraz różnic przeżycia.

Najważniejsze ograniczenia analizy

Najważniejszym ograniczeniem jest przekrojowy projekt badania. Ekspozycję i wynik oceniano w jednym badaniu ankietowym, bez możliwości wiarygodnego odtworzenia kolejności zdarzeń. Tym samym kategorie „aktualny palacz”, „były palacz” czy „aktualny użytkownik e-papierosów” nie powinny być traktowane jako ekspozycja istniejąca przed zakażeniem.

Kolejnym problemem jest samoopis zarówno używania produktów, jak i Long COVID. Nie dokonywano klinicznego potwierdzenia zespołu post-COVID, a definicja opierała się na utrzymywaniu objawów przez ponad cztery tygodnie.

W badaniu brakowało również szeregu informacji, które mogłyby istotnie zmieniać interpretację zależności. Nie były dostępne dane dotyczące:

• statusu szczepienia przeciw COVID-19,
• ciężkości ostrej fazy COVID-19,
• dokładnego momentu zaprzestania palenia lub przejścia na e-papierosy,
• pełnej skumulowanej ekspozycji na papierosy we wszystkich grupach,
• czasu używania e-papierosów,
• intensywności używania e-papierosów w sposób umożliwiający spójne porównania całej populacji.

Dane o czasie palenia i czasie od zaprzestania palenia były dostępne jedynie dla części byłych palaczy. Intensywność aktualnego palenia była dostępna tylko dla aktualnych palaczy. Dla części użytkowników e-papierosów można było odróżnić używanie codzienne od niecodziennego, jednak brakowało danych o całkowitym czasie ekspozycji.

Dodatkowo trzy grupy były stosunkowo małe: byli użytkownicy e-papierosów, którzy nigdy nie palili papierosów; aktualni użytkownicy e-papierosów nigdy niepalący papierosów oraz użytkownicy dualni. Powodowało to szerokie przedziały ufności i ograniczoną precyzję oszacowań.

Znaczenie wyników dla praktyki klinicznej

Najważniejszym wnioskiem z pracy nie jest stwierdzenie, że e-papierosy zwiększają lub nie zwiększają ryzyka Long COVID. Dane są zbyt ograniczone, aby odpowiedzieć na takie pytanie przyczynowo. Badanie pokazuje natomiast, jak istotne jest uwzględnianie historii palenia papierosów podczas analiz zdrowotnych dotyczących użytkowników e-papierosów.

Połączenie w jednej kategorii osoby nigdy niepalącej, która używa e-papierosa, z osobą mającą wieloletnią wcześniejszą ekspozycję na dym tytoniowy może prowadzić do poważnych problemów interpretacyjnych. W analizie Adebisiego i Alhura właśnie grupa byłych palaczy używających e-papierosów wykazywała podwyższony aOR, podczas gdy u nigdy niepalących aktualnych użytkowników e-papierosów oszacowanie było nieprecyzyjne i nie osiągnęło istotności statystycznej.

Autorzy podkreślają potrzebę badań podłużnych, w których status palenia i używania e-papierosów zostanie określony przed zakażeniem SARS-CoV-2. Takie projekty powinny uwzględniać skumulowaną ekspozycję na papierosy, intensywność i czas używania e-papierosów, szczepienia, ciężkość ostrej choroby oraz występowanie chorób współistniejących.

Dopiero dane o prawidłowo określonej chronologii ekspozycji umożliwią rozdzielenie potencjalnego wpływu wcześniejszego palenia tytoniu, aktualnego wapowania, zachowań podejmowanych w odpowiedzi na chorobę oraz czynników selekcyjnych.

Podsumowanie

W reprezentatywnej analizie 9274 mieszkańców Szkocji samoopisowy Long COVID występował u 7,4% badanej populacji. W porównaniu z osobami, które nigdy nie paliły papierosów ani nie używały e-papierosów, wyższe skorygowane ilorazy szans stwierdzono u byłych palaczy nieużywających obecnie żadnego produktu oraz u byłych palaczy używających obecnie wyłącznie e-papierosów.

Nie wykazano statystycznie uchwytnego zwiększenia ilorazu szans Long COVID u aktualnych użytkowników e-papierosów, którzy nigdy nie palili papierosów, aktualnych palaczy wyłącznie papierosów, byłych użytkowników e-papierosów nigdy niepalących papierosów ani użytkowników dualnych. Część tych grup była jednak mała, a przedziały ufności szerokie.

Wyniki nie pozwalają ustalić niezależnego wpływu e-papierosów na rozwój Long COVID. Najbardziej prawdopodobna interpretacja wymaga uwzględnienia wcześniejszej ekspozycji na papierosy, zaprzestania palenia lub przejścia na e-papierosy z powodów zdrowotnych, odwróconej przyczynowości, niezmierzonych czynników zakłócających i procesów selekcji.